Teneffüs Öğrenciler İçin Bir Ara mı Yoksa Ders mi?

Teneffüs öğrenciler için bir ara ve dinlenmeyle birlikte önemli bir ders niteliği taşımaktadır. Teneffüsçocuklara ders aralarında nefes alma ve birikmiş enerjilerini atma fırsatı sunmaktan çok daha fazlasını vermektedir.

Teneffüs saatleri, okulun değişik alanlarında oynayan öğrencilere; günlük yaşamın getirdiği istekler, zorluklar ya da engellerle etkin bir şekilde başa çıkmalarını sağlayan olumlu davranış becerilerini öğrenme ve geliştirme fırsatı sunar. Öğrenciler birlikte oynarken sıra beklemeyi, organize olmayı, paylaşmayı, sorumluluk üstlenmeyi, arabuluculuk yapmayı ve sorunları çözmeyi öğrenirler. Teneffüslerde oynanan oyunlar öğrencide etkili iletişim kurma, soru sorma, sorgulama ve eleştirel düşünmenin temelini oluşturur. Eleştirel düşünme becerisine sahip öğrenciler, karşılaştıkları sorunlar karşısında çoklu çözümler bulup bu çözümleri test edebilirler.

Eğitimde aktif olarak görev alan biri olarak teneffüslerde gözlemlediğim en önemli davranışlardan biri öğrencilerin evden getirdikleri veya kantinden aldıkları yiyecek ve içecekleri hiçbir karşılık beklemeden sevgiyle paylaşmalarıdır. Ayrıca öğrenciler teneffüsten sonra derslere daha kolay adapte olur ve derse dikkat kesilirler. Bilinenin aksine derse daha fazla ilgi duyar ve yoğunlaşırlar. Girdiği derste daha iyi bir öğrenme başarısı elde ederler.

Birçok eğitim kurumunda müfredatı yetiştirme adına teneffüsler ders saatiyle birleştirilir veya teneffüs süreleri kısaltılır. Bu, sahada olan biri olarak doğru bulmadığım bir yöntemdir. Bu alanda yapılan birçok araştırma bunun doğru olmadığı yönündeki kanaatimi destekler mahiyettedir. Daha sosyal, mutlu, başarılı, sağlıklı, eleştirel düşünen, iletişimi güçlü ve birçok açıdan öğrenme gerçekleştiren ve bunu davranış haline getiren çocuklar istiyorsak öğrencilerimizin teneffüs sürelerine dokunmamalı hatta mevcut süreleri biraz daha artırmalıyız.

Günümüzde yapılan birçok araştırma, teneffüslerin ara olmaktan daha ziyade birçok öğrenmenin gerçekleştiği, bu öğrenmelerin davranış haline getirildiği, okul ikliminin oluşmasına büyük katkı sağlayan ve öğrenciyi daha iyi bir hayata hazırlayan bağımsız bir ders olduğunu gösteriyor. Yine son yıllarda yapılan araştırmalar gösteriyor ki teneffüs saatleri, öğrencilerin anlamlı oyunlar oynamasını sağlamakta ve sınıfa geri dönme zamanı geldiğinde onları öğrenmeye hazırlamaktadır. Ayrıca teneffüslerin beyin sağlığını olumlu yönde etkilediği de gözlemlenmiştir. Teneffüslerde sürekli hareket halinde olma, beyindeki kan akışını hızlandırır, öğrenme ve hafızada önemli yeri olan sinir hücrelerinin gelişimini destekler. John Dewey (1897-1938) bir yüzyıldan daha önce “Çocukların hareketlerini sınırlamak sadece fiziksel bir sınırlılık değil, aynı zamanda düşünme özgürlüğüne ket vurmaktır.” diyor. Fiziksel hareketlilik de ancak teneffüs saatlerinde gerçekleşir.

İstanbul’da okul müdürü olarak görev yaptığım bir ortaokulda Covid-19 salgın sürecinin devam ettiği 2020-2021 eğitim öğretim yılı içinde yüz yüze eğitime devam eden sınıflarda öğrencilerin teneffüs aralarında birbirlerine daha fazla yakınlaşmaması ve salgının daha fazla yayılmaması için teneffüs sürelerinde de kısaltmaya gidildi. Birkaç ay sonra, öğrencilerin derslere adapte olmakta zorlandıklarını, davranış bozukluğu gösteren öğrenci sayısında ciddi bir artış olduğunu ve disiplin olaylarının çoğaldığını gözlemledik. Bir eğitimci olarak tecrübe ettiğim bu uygulama teneffüsün önemini bir kez daha ortaya koymuştur.

Akademik başarısı düşük öğrenciler ders aralarında kaybolur gider ya da sınıf yönetimi açısından ciddi sıkıntılar oluşturur. Oysa gözlemlerimiz bu tür öğrencilerin teneffüslerde diğer arkadaşlarına göre daha aktif olduklarını, iletişim kurma, paylaşma, oyun kurma ve yönetme alanlarında başarılı olduklarını göstermiştir. Teneffüs, akademik başarısı düşük öğrenciler için en başarılı oldukları ders alanı haline gelir. Bu öğrenciler kendilerini bulur ve ifade ederler. Bu da sağlıklı bir okul ikliminin oluşmasına ciddi bir katkı sağlar ve akran eğitimini geliştirerek uyumu kolaylaştırır.

Eğitim ve öğretimde belli bir kaliteyi yakalamış ve bu alandaki birçok sorunun üstesinden gelen ülkelerdeki okul binaları öğrencilerin teneffüslerini daha verimli ve etkili şekilde kullanmalarına imkân verecek şekilde tasarlanmıştır. Ayrıca Finlandiya örneğinde olduğu gibi birçok ülkedeki teneffüs süreleri, gördükleri ders saati sayısı ile doğru orantılıdır. Ders saati sayısı arttıkça verilen teneffüs aralarındaki süre de artmaktadır.

Pamukkale Üniversitesi öğretim üyesi İbrahim Halil YURDAKAL, teneffüs sürelerinin yeterli olup olmadığı ile ilgili yaptığı bir araştırmada öğrencilerinin teneffüs sürelerine yönelik görüşlerinin belirlenmesini amaçlamıştır. Çalışmanın örneklemini Denizli’nin Pamukkale ilçesinde öğrenim gören 51 ortaokul öğrencisi oluşturmuştur. Yapılan örneklemin 31’i kız, 20’sini erkek öğrenci oluşturmuştur. Araştırmanın verileri araştırmacı tarafından hazırlanan yapılandırılmış görüşme formu ile toplanmıştır. Araştırmanın bulgularına bakıldığında öğrencilerin mevcut teneffüs sürelerinden memnun olmadıkları ve teneffüs sürelerinin uzaması gerektiği yönünde görüş bildirdiği görülmektedir. Okulun fiziki yapılarının teneffüs sürelerinin yetersizliğinde önemli bir unsur olduğu ve temel yapıların yetersiz olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Öğrenciler etkili bir teneffüs için oyun alanlarının ve kitap okuma alanlarının yapılması gerektiğini, teneffüslerde sportif faaliyetlerin öğretmenler tarafından düzenlenmesi gerektiğini öne sürmüşlerdir.

Celal Bayar Üniversitesi’nde öğretim görevlisi olan Özlem APAK TEZCAN 2020 yılında bir araştırma yayımlamıştır. Araştırma, İstanbul’da 2017-2018 eğitim öğretim yılı içinde üç farklı okulda 125 öğrenci ve 5 öğretmenle yapılmıştır. Çalışmada zamanlarının büyük bir kısmını geçirdikleri bir ortam olan okulda ilkokul öğrencilerinin farklı çevrelerden gelen birçok yaşıtıyla sosyalleştikleri, teneffüslerin de dersler kadar önemli bir ortam oluşturduğu ortaya konmuştur. Öğrencilerin teneffüslerini çoğunlukla açık alanda oyun oynayarak ve spor yaparak geçirdiklerini, diğer öğrencilerin kendilerine çarpması/itmesinden ve gürültüden rahatsız olduklarını ifade etmişlerdir. Öğrencilerin en çok okuldaki fiziki alanlarda ve zamanda düzenleme yapılmasına yönelik fikirler sundukları görülmüştür. Öğretmenlerin teneffüslerin daha etkili ve verimli geçmesine yönelik görselleri incelendiğinde ise okuldaki fiziki altyapıya ilişkin problemlerin düzeltilmesine yönelik yapılması gereken değişikliklere vurgu yaptıkları görülmektedir.

Üzülerek ifade etmek gerekirse yukarıda yapılan iki araştırmada olduğu gibi ülkemizdeki birçok okulun fiziki imkânları çocukların hayal ettikleri teneffüsü yapmalarına imkân vermemektedir. Görev yaptığım okulda da maalesef aynı durum söz konusudur. Öğrencilerin çoğunun teneffüsü ya kantinde ya da tuvalette sıra beklemekle geçmektedir.

Teneffüs normalde okul ikliminin bir parçası olarak görülmez ancak araştırmamız teneffüsün özellikle düşük gelirli ilkokullarda pozitif okul iklimine çok önemli bir katkısı olduğunu ortaya çıkarmıştır. (Milbrey McLaughlin-Prof. Dr.Stanford Üniversitesi).

Teneffüsler; çocukların dışarı çıkmak, enerjilerini boşaltmak ve arkadaşlarıyla oyun oynadıkları zaman dilimi olarak tanımlanabilir (Tekeci,2018).

Teneffüs aynı zamanda oyun kurma, organize etme, akranları ile sosyalleşme ve doğayı keşfetme fırsatı buldukları, okul gününün ayrılmaz bir parçası olarak da tanımlanmaktadır. (Stapp ve Karr, 2018).

Bu nedenle teneffüsler çocukların fiziksel aktiviteleri sağlamaları açısından önemli bir rol oynamaktadır. Teneffüslerin yukarıda belirtilen ihtiyaçları karşılamasının ötesinde çocukların bilişsel, duygusal, fiziksel ve sosyal yönden gelişimlerine katkı sağladığı da ortaya konulmaktadır

(Ramstetter, Murray ve Garner, 2010; Brez ve Sheets, 2017).

Teneffüslerin nasıl geçirilmesi gerektiğine yönelik süreç hakkında farklı görüşler olsa da “kaliteli” zaman geçirmelerine olanak sağlayan bir zaman dilimi olmasını ve bu duruma uygun ortamların yaratılmasını vurgulanmaktadır.

Çocuklar için teneffüsler oyun oynayabildikleri, arkadaşlarıyla buluşabildikleri, yetişkinlerin kontrolü olmadan sosyal beceri ve yeterliliklerini geliştirebildikleri bir ortam olması bakımından da büyük önem taşımaktadır (Rhea, 2016).

Bu anlamda teneffüslerin temel eğitimin amaçladığı hedefleri kazanmaları açısından da eğitsel olduğu düşünülebilir. Teneffüsler ortak alanı birlikte kullanma, arkadaşlarına saygılı olma, zamanını yönetme, öz disiplin geliştirebilme gibi birçok sosyal beceriyi öğrenme ve uygulama fırsatı yakalama şansı verir (Ramstettler, Murray ve Garner, 2010).

Blatchford ve Baines, İngiltere ve Galler’de 1300 öğrenci ile yaptıkları bir araştırmada her eğitim-öğretim yılında teneffüs ve yemek molalarının azaldığı, teneffüs sürelerinin öğrenciler için yeterli olmadığı, birçok okulda sınıf dışı etkinliklerin arka plana atıldığı sonucuna varmışlardır. (Blatchford ve Baines2006).

Maslow’un (1943) ortaya attığı ihtiyaçlar hiyerarşisine göre bireylerin doyurması gereken ilk ihtiyaç beslenme ihtiyacıdır. Maslow belirli bir hiyerarşi içerisinde en temel ihtiyaçlardan hareketle alt seviyedeki bir ihtiyaç karşılanmadan bir üst basmağa geçilemeyeceği belirtilmektedir (Kula ve Çakar, 2015, s. 193).

Bu kapsamda beslenme ihtiyacı giderilememiş bir öğrenciden derse odaklanması ve motive olması beklenemez. Teneffüs süreleri beslenme ihtiyacını giderici şekilde yapılandırılmalıdır.

Eski Milli Eğitim Bakanı Prof. Dr. Ziya Selçuk’un “Teneffüs kelimesine dikkat edin. 'Teneffüs' kelimesi, denizin dibine dalarak sünger çıkartan birinin, bir süre sonra nefes almasına benziyor. Yani ders öyle algılanıyor ki buna teneffüs deniyor. Türkiye'de kavramların ele alınması lazım.” şeklindeki açıklaması teneffüs için önem arz etmektedir.

Yapılan araştırmalar teneffüsleri, sadece fiziksel aktivite yapılan bir mola / ara olarak görmemek gerektiğini, teneffüslerin birçok öğrenmenin gerçekleştiği ve bu öğrenmelerin davranış haline getirildiği ders konumunda olduğunu ortaya koymaktadır.

Türkiye’de 2023 vizyonu çerçevesinde yapılan “2023 Eğitim Vizyonu Tanıtım Toplantıs”nda gelecek beş yılda yapılması planlanan konular kamuoyu ile paylaşılmıştır. 2023 eğitim vizyonunda yer alan konulardan birisi de teneffüs süreleridir. MEB teneffüs süreleriyle ilgili henüz bir düzenlemeye gitmezken kamuoyunda konu ile ilgili olumlu ve olumsuz görüşler paylaşılmaya başlanmıştır.

Okullarda eğitim-öğretimde kaliteyi yakalamak, mevcut müfredatta belirtilen hedeflere ulaşmak için kazanımların davranış haline getirilmesinde birçok faktör yer almaktadır. Bu önemli faktörlerden birisi de teneffüs saatleridir. Eğitim-öğretimin ana teması öğrenciler olduğundan öğrencilerin motive olması adına ilgi ve ihtiyaçlarının dikkate alınması önem arz etmektedir. Öğrencilerin temel fizyolojik ihtiyaçlarının giderilmemesi, derse odaklanma sorunlarına yol açacağından etkili bir ders işlemesi için öncelikle öğrencilerinin temel ihtiyaçlarının karşılandığından emin olunması gerekmektedir. Bu kapsamda öğrencilerin yeme içme, fiziksel aktivite, oyun ve tuvalet gibi ihtiyaçlarının karşılandığı ders araları yani teneffüsler önemlidir.

İlkokullarda öğrencilerin fiziksel aktivite ve oyun ihtiyaçlarının giderilmesi eğitim-öğretim süreçleri için önemlidir. Öğrencilerin oyun ihtiyaçlarını giderebilecek ortamların olması teneffüs sürelerini daha etkili kılacaktır. Bu kapsamda teneffüs sürelerinin okulun ve okul bahçesinin fiziksel yapısına göre de değişebileceği unutulmamalıdır. Türkiye’de okul bahçelerinin genel olarak yeşillendirilmemiş, beton zeminlerden oluştuğu ve öğrencilerin teneffüslerde oyun bahçesi olarak kullanmalarına uygun bulunmadığını belirtilmektedir. Ayrıca okullarda bulunan tuvalet ve lavabo gibi unsurların sayısı da teneffüs sürelerini etkileyen bir diğer etmendir. (Akbaba ve Turhan 2016).

Ülkemizde bulunan -özellikle büyükşehirlerde- büyük mahallelerde çarpık kentleşmenin ve bina yığınlarının arasında nefes alamaz hale gelen çocuklar, birikmiş enerjilerini atabilecekleri zamanı ancak okulda oldukları süre içinde teneffüs aralarında bulabilirler. Bu yüzden ülkemizde yapılan okul tip projelerinin tekrar gözden geçirilmesi gerekmektedir. Öğrencilerin hayat bulup nefes alacağı, sosyal, kültürel ve fiziksel alanların yoğunlukta olduğu en fazla üç katlı mahalle mekteplerine ihtiyaç vardır. Öğrencinin hem oyun alanı hem de öğrenim alanı haline getirilemeyen çok katlı okullarda öğrenci teneffüslerde ancak tuvalet ihtiyacını giderebilir.

Sonuç olarak eğitim öğretim süresi boyunca öğrencilerin hayal ettikleri teneffüsü gerçekleştirmeleri adına okul projelerinin yeniden gözden geçirilmesi, öğrencilerin hayatlarını etkileyecek önemli öğrenme alanlarının gerçekleştiği teneffüs saatlerini kaliteli bir alanda geçirebilmeleri adına; sosyal, kültürel, fiziksel ve spor alanlarının tüm okullarda projelendirilerek uygulamaya konulması önem arz etmektedir.

Ayrıca öğrencilerin yaş düzeylerine göre derse odaklanma süreleri değiştiğinden teneffüs sürelerinin de buna göre düzenlenmesi gerekmektedir. Okullardaki teneffüs saatlerinin -bakanlık kararı- her kademede aynı uzunlukta uygulanması araştırmacılar ve eğitimciler tarafından uygun bulunmamaktadır. Bu kapsamda ideal teneffüs sürelerin MEB tarafından merkezde alt ve üst süreler belirlendikten sonra her bir okulun kendi iç dinamiklerini göz önünde tutarak eğitim paydaşları ile birlikte ayarlanması daha ideal bir düzenleme olacaktır.

Okullara böyle bir yetki verilmesi için öncelikle eğitimin tüm paydaşlarına teneffüsün aslında bir ana ders gibi önemli olduğu, ders saatlerinin aksine teneffüs aralarının öğrenciler için kendilerini ifade edebildikleri bir zaman dilimi olduğu, teneffüsün çocuklar için bir hak olduğu anlayışı benimsetilmelidir. Teneffüsün sadece ders arası olarak görülmemesi, öğrencinin ihtiyaç duyduğu ve temel gereksinimlerin giderdiği bir “ders” olarak görülmesi hususunda bütün eğitim kurumlarında bir çalışmanın başlatılması gerekmektedir.

Kaynakça:

1) İbrahim Halil YURDAKAL – Öğrt. Gör. Pamukkale Ünv.(0000-0002-6333-5911)Yurdakal, İ. H. (2020). Ortaokul öğrencilerinin teneffüs sürelerine ilişkin görüşleri. Sınırsız Eğitim ve Araştırma Dergisi, 5 (1), 56-72. DOI: 10.29250/sead.640747
2) Milbrey McLaughlin-Prof. Dr.Stanford Üniversitesi
3) Özlem APAK TEZCANISSN: 1304-4796 Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Manisa Celal Bayar Univ. Journal of Social Sciences 2020; 18 (Armağan Sayısı); 1-14
4) TEKECI, Y. Examination of Sensory Processing in Individual with Cannabis Addicted. Hacettepe
5) University Institute of Health Sciences Master Thesis in Occupational Therapy Program, Ankara 2018. Stapp ve Karr, 2018).
6) MR Rhea, JG Kenn, MD Peterson, D Massey… - Human …, 2016 - termedia.pl
7) Ramstetter, Murray ve Garner, 2010; Brez ve Sheets, 2017
8) Blatchford, P. ve Baines, E. (2006). A follow up national survey of breaktimes in primary and secondary schools, Leading education and social research, London: University of London.
9) S Kula, B Çakar - Bartın Üniversitesi İİ BF Dergisi, 2015 - acarindex.com
10) Stanford Ünv. Prof.Dr.Milbrey McLaughlin
11) Akbaba, A. ve Turhan, M. (2016). KTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 6 (12), 341-357.

(0) Yorum
Yorum Yaz
İlginizi Çekebilir
Bin Atlı Çocuklar Gibi Şendik

Teneffüs öğrenciler için bir ara ve dinlenmeyle birlikte önemli bir ders nitel...

Türk Değilse Yüktür

Teneffüs öğrenciler için bir ara ve dinlenmeyle birlikte önemli bir ders nitel...

Önden Giden Atlar

Teneffüs öğrenciler için bir ara ve dinlenmeyle birlikte önemli bir ders nitel...